30 Ağustos’u Bir de Böyle Hatırla: Büyük Zafer Hakkında Az Bilinen 8 Detay
30 Ağustos dendiğinde çoğumuzun zihninde birkaç kelime beliriyor: Zafer Bayramı, Büyük Taarruz, Dumlupınar, Mustafa Kemal Atatürk.
Hepsi doğru.
Ama 30 Ağustos’un hikâyesinin arkasında, okul kitaplarında birkaç paragrafla geçilen çok daha ilginç ayrıntılar var.
Örneğin Büyük Taarruz’un planlarını görüşmek için komutanların bir futbol maçı bahanesiyle bir araya getirildiğini, 30 Ağustos’la özdeşleşen en meşhur emrin aslında 30 Ağustos’ta verilmediğini ya da o günlerde Türk hava gücünün ne kadar sınırlı imkânlarla görev yaptığını biliyor muydun?
30 Ağustos 1922'yi bu kez kronolojik bir tarih özeti olarak değil, hikâyenin az bilinen taraflarından okuyalım.
1. Büyük Taarruz aslında 30 Ağustos’ta başlamadı
30 Ağustos, Büyük Taarruz'un başladığı gün değil; sonucu belirleyen büyük meydan muharebesinin yaşandığı gün.
Taarruz, 26 Ağustos 1922 sabahı saat 05.30'da Türk topçusunun ateşiyle başladı.
Başkomutanlık, Genelkurmay Başkanlığı ve Batı Cephesi Komutanlığı karargâhları daha önce Kocatepe bölgesine taşınmıştı. Türk ordusu, Yunan ordusunun uzun süredir tahkim ettiği ve son derece güçlü kabul edilen savunma hattına karşı harekete geçti.
Yani bugün “30 Ağustos Zaferi” dediğimiz şey aslında birkaç saatlik tek bir çatışmadan değil, 26 Ağustos'ta başlayan büyük bir askerî harekâtın belirleyici sonucundan doğdu.
2. Büyük Taarruz'un perde arkasında bir futbol maçı vardı
Belki de hikâyenin en şaşırtıcı ayrıntılarından biri bu.
Temmuz 1922'de Büyük Taarruz henüz başlamamıştı ve hazırlıkların mümkün olduğunca gizli yürütülmesi gerekiyordu.
Mustafa Kemal Paşa'nın ordu ve kolordu komutanlarını aynı yerde toplaması ise dikkat çekebilirdi.
Çözüm?
Futbol maçı.
28 Temmuz 1922'de Akşehir'de düzenlenen bir futbol maçı, komutanların bölgede bir araya gelmesi için kamuflaj işlevi gördü. Türk Tarih Kurumu arşivinde bugün bile, “komutanlar toplantısını kamufle etmek için Akşehir'de düzenlenen maçın” takım kadrolarından birinin fotoğrafı bulunuyor. Ardından gerçekleştirilen görüşmelerde Büyük Taarruz'un planı ve hazırlıkları ele alındı.
Bugünün diliyle söylersek:
Türkiye tarihinin en kritik askerî toplantılarından biri, dışarıdan bakıldığında bir futbol organizasyonunun arkasında gerçekleşiyordu.
3. Saldırının yönü de sürprizin bir parçasıydı
Yunan ordusu, Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra Eskişehir-Afyon hattında yaklaşık bir yıl boyunca savunmasını güçlendirmişti.
Türk ordusunun karşısında kolay aşılabilecek bir hat yoktu.
Bu nedenle Büyük Taarruz'un önemli unsurlarından biri, kuvvetlerin büyük bölümünün Afyon'un güneybatısındaki sarp ve dağlık bölgeden hücuma yöneltilmesiydi.
Türk Tarih Kurumu'nun aktardığına göre bu bölgedeki savunma hattı son derece güçlüydü ve Türk ordusu düşmanı beklemediği yönden vurmayı amaçladı.
Yani zafer sadece “daha güçlü saldırmakla” ilgili değildi.
Nereden, ne zaman ve hangi yoğunlukla saldırılacağını rakibin öngörememesi de planın kritik parçalarından biriydi.
4. “Başkomutan Meydan Muharebesi” adı savaş sırasında kullanılmıyordu
Bugün 30 Ağustos 1922'de gerçekleşen mücadeleyi Başkomutanlık Meydan Muharebesi veya dönemin ifadesiyle Başkumandan Meydan Muharebesi olarak biliyoruz.
İlginç olan şu:
Muharebeye bu isim ertesi gün, yani 31 Ağustos'ta verildi.
Millî Savunma Bakanlığı'nın yayımladığı askerî tarih çalışmasında, Dumlupınar'daki meydan muharebesine Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa'nın 31 Ağustos'ta “Başkumandan Meydan Muharebesi” adını verdiği aktarılıyor.
Bugün bir tarih kitabındaki başlık gibi gördüğümüz isim bile aslında zaferin hemen ardından şekillenmişti.
5. “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!” emri 30 Ağustos'ta verilmedi
30 Ağustos'la en fazla özdeşleşen cümlelerden biri:
“Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!”
Fakat bu emir 30 Ağustos günü değil, 1 Eylül 1922'de yayımlandı.
30 Ağustos'taki zafer Yunan ordusunun ana kuvvetlerine ağır darbe vurmuştu ancak harekât henüz bitmemişti. Geri çekilen birliklerin yeniden toparlanmasına fırsat vermemek amacıyla Türk ordusunun takip harekâtı devam etti.
Bu nedenle 30 Ağustos'u bir “bitiş çizgisi” olarak düşünmek de tam olarak doğru değil.
30 Ağustos sonucu belirledi; fakat hareket devam etti.
6. 30 Ağustos'tan İzmir'e uzanan süreç yalnızca 10 gün sürdü
Büyük Taarruz 26 Ağustos'ta başladı.
30 Ağustos'ta Başkomutan Meydan Muharebesi kazanıldı.
Ardından takip harekâtı başladı ve 9 Eylül 1922'de İzmir'e ulaşıldı.
Başka bir ifadeyle, Büyük Taarruz'un başlaması ile Türk ordusunun İzmir'e ulaşması arasında yaklaşık iki hafta bile yoktu.
Fakat savaşın siyasî sonuçlarının tamamlanması için daha zaman vardı.
11 Ekim 1922'de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Türkiye'nin uluslararası alandaki yeni statüsünü kesinleştiren süreç ise daha sonra Lozan'a kadar uzandı.
Bu yüzden 30 Ağustos yalnızca bir askerî zafer değil, askerî başarının siyasî sonuca dönüşmesini sağlayan kırılma noktalarından biri olarak görülüyor.
7. Cephede uçak vardı; ama imkânlar düşündüğünden çok daha sınırlıydı
Büyük Taarruz denildiğinde akla genellikle piyade, süvari ve topçu birlikleri geliyor.
Oysa harekâtta hava unsurları da kullanıldı.
Keşif uçuşları yapılıyor, Yunan birliklerinin hareketleri havadan takip ediliyor ve hava taarruzları gerçekleştiriliyordu.
Ancak bugünün teknolojisiyle kıyaslandığında şartlar inanılmaz derecede zordu.
Millî Savunma Bakanlığı kayıtlarına göre 1 Eylül'de Cephe Tayyare Bölüğünde ortalama 19 uçak bulunmasına rağmen bunların yalnızca altısı aktif olarak harekâta katılabiliyordu. Ayrıca pilot ve rasıtlar, uçakları görev yapabilir durumda tutabilmek için zaman zaman makinist gibi çalışmak zorunda kalıyordu.
Bir yanda ülkenin kaderini belirleyen dev bir askerî operasyon…
Diğer yanda birkaç kullanılabilir uçak ve onları havada tutmaya çalışan küçücük bir ekip.
Büyük Zafer'in “imkânsızlıklar içinde kazanıldı” sözünün ne anlama geldiğini belki de en iyi gösteren ayrıntılardan biri bu.
8. 30 Ağustos, zaferden hemen sonra bugünkü gibi “Zafer Bayramı” değildi
30 Ağustos 1922'de zafer kazanıldı.
Ancak 30 Ağustos'un bugünkü biçimiyle resmî bayram hâline gelmesi hemen gerçekleşmedi.
Zaferin ikinci yıl dönümünde, 30 Ağustos 1924'te Dumlupınar'da önemli bir tören düzenlendi. Mustafa Kemal Paşa burada konuşma yaptı ve Şehit Asker Anıtı'nın temelini attı.
O konuşmanın gençlere yönelik bölümü bugün hâlâ dikkat çekici:
“Ey yükselen yeni nesil! İstikbal sizindir.”
Ardından 1 Nisan 1926'da kabul edilen Zafer Bayramı Kanunu ile 30 Ağustos resmen bayram olarak kabul edildi.
Yani bugün kutladığımız 30 Ağustos'un bir zafer günü olmaktan resmî bir ulusal hafıza gününe dönüşmesinin de ayrı bir tarihi var.
Bugün 30 Ağustos
Bugün sadece bir zaferi kutlamıyoruz. Bugün, “Bu millet bitti” diyenlere karşı ayağa kalkan bir milletin iradesini hatırlıyoruz.
Çünkü Türk olmak; yalnızca bir kimlik taşımak değildir. Türk olmak, gerektiğinde imkânsızı mümkün kılan o iradeyi taşımaktır. Bağımsızlığına sahip çıkmaktır. Cumhuriyetine sahip çıkmaktır. Bayrağını yalnızca gökyüzünde değil, yüreğinde taşımaktır.
Biz, Mustafa Kemal Atatürk’ün açtığı yolda yürüyen bir nesiliz. Onu yalnızca 10 Kasım’da anmakla, yalnızca 29 Ekim’de hatırlamakla yetinemeyiz. Atatürk’ü sevmek; onun akla, bilime, bağımsızlığa, çağdaşlaşmaya ve Türk milletine duyduğu sarsılmaz güveni anlamaktır. Onun bize bıraktığı Cumhuriyet’i daha ileri taşımaktır.
Türkçülük; başka milletleri küçümsemek değil, kendi milletini sevmek, tarihini bilmek, diline sahip çıkmak, kültürünü yaşatmak ve Türk milletinin geleceği için çalışmaktır.
Çünkü bizler, tarihini yalnızca geçmişte bırakacak bir milletin evlatları değiliz. Alparslan’dan Fatih’e, Çanakkale’den Sakarya’ya, Dumlupınar’dan Cumhuriyet’e uzanan büyük bir hafızanın mirasçılarıyız.
Ve o miras bugün bizim omuzlarımızda.
Atatürk bize yalnızca kurtarılmış bir vatan bırakmadı. Başımız dik yaşayabileceğimiz bağımsız bir ülke, kendimize güvenebileceğimiz bir kimlik ve geleceği değiştirebileceğimize dair büyük bir inanç bıraktı.
O yüzden bugün bir kez daha gururla söylüyoruz:
Ne mutlu Türk’üm diyene.
Başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları olmak üzere, bu toprakları bize vatan kılan bütün kahramanlarımızı rahmet, minnet ve sonsuz saygıyla anıyoruz.
Türk milletinin bağımsızlık ateşi hiç sönmesin. Cumhuriyetimiz ilelebet yaşasın. 30 Ağustos Zafer Bayramımız kutlu olsun. 🇹🇷